تاريخچه :

پيشينه تاريخي منطقه اي كه شهرستان اراك را شامل مي شود به دوره ها مادها و ساساني ها بر مي گردد و بعد در زمان سلوكيان در منطقع ماد بزرگ ( ناحيه بين همدان و ري ) شهري به نام كره وجود داشته كه نزديك اراك فعلي بوده است كه در حال حاضر در ضلع جنوبي شهر فعلي اراك روستاي كره رود موجود است . ولي خود شهر اراك شهري جديد التاسيس است كه 2 عامل سياسي و اقتصادي در بناي آن موثر بوده است.

عامل سياسي :

در اوايل سلطنت قاجار در بلوك عراق، هميشه نا امني و اختلافات محلي و بخصوص هجوم گاه وبيگاه ايلات و عشاير مجاور كه گاهي حتي امنيت مركز ايران را بر هم مي زدند و نبودن پادگان دائمي نظامي و دور بودن از مركز حكومت و عدم اطاعت از حكام شهرهاي مجاور موجب مي شد كه قشون مركزي براي آرامش و امنيت به اين منطقه گسيل شدند در زمان فتحعليشاه قشوني به نام قشون عراق تشكيل شد و سپهداري آن فتحعليشاه به يوسف خان گرجي محول نمود، و او بعد از موافقت شاه، خواست براي مركز قشون عراق عجم، قلعه اي نظامي احداث نمايد كه محل فعلي شهر ( اراك ) به علت موقعيت جغرافيايي و نظامي مورد تاييد قرار گرفت ضمنا" چون در آن زمان مسئله سربازگيري به شكل امروزي نبوده و در موقع لزوم از مردم روستاها به عنوان داوطلب و چريك و مزدور استفاده مي كردند بنابر اين منطقه عراق مركزي از اين نظر نيز مناسب به نظر مي رسيد، گذشته از مسائل فوق براي اداره منطقه از لحاظ اداري و كاركنان حكومتي پايگاه مركزي لازم بود كه به خاطر مسائل فوق قلعه و يا دژ نظامي سلطان آباد احداث و سپس به نام قلعه سلطان آباد و پس از آن به نام سلطان آنگاه عراق و سرانجام اراك ناميده شد.

عامل اقتصادي :

 به دليل اين كه نواحي وسيع منطقه عراق از مناطق پرجمعيت و حاصلخيز ايران بوده است و روستائيان منطقه براي مبادله كالاهاي خود مي بايست حدود 100 كيلومتر پياده و يا با چهار پايان طي طريق كنند تا بتوانند محصولات كشاورزي يا صنعتي خود را با بازار فروش شهرهاي مجاور برسانند لذا لازم بود كه در مركز اين ناحيه وسيع شهري بوجود ايد كه محل مبادله كالا و محصولات كشاورزي روستائيان باشد و مساله بعدي جمع آوري ماليات بخصوص صنعت فرش بوده است كه در اين شهر در آن زمان حدود 30 كمپاني خارجي در امر صادرات فرش پس از مدت كوتاهي از بناي آن فعاليت داشتند و پس از مدتي نيز گمرك جهت تسهيل از مر صادرات در شهر بوجود آمد و شهر گسترش بافت.

جغرافياي شهر :

شهرستان اراك از شمال به تفرش ، از مغرب به همدان و ملاير، از مشرق به شهرستان محلات و از جنوب به شهرستان خمين و شازند محدود شده و ارتفاع متوسط شهرستان حدود 1700 متر از سطح درياست. مساحت آن 7178 كيلومتر مربع بوده كه 4/24 در صد از كل مساحت استان را شامل مي شود و از لحاظ وسعت دومين شهرستان بعد از شهرستان ساوه است.

همان طوري كه گفته شد، شهرستان اراك مركز استان كه داراي 7 شهرستان تابعه مي باشدكه معادل 3/56 درصد از جمعيت شهري استان را به خود اختصاص داده كه بدين ترتيب قطب جمعيتي استان است. اراك داراي اماكن مذهبي و فرهنگي هماره با تفرجگاهها و مكان هايي براي پر كردن اوقات فراغت در اين شهرستان قرار دارد.

شهرستان اراك به لحاظ برخورداري از چند عامل آب و هوايي (مانند مجاورت با كوير ميقان، وجود ارتفاعات و …… ) داراي نوسانان اقليمي است، به طوري كه ميانگين دما در زمستان در ايستگاه اراك 8/1، ايستگاه شمس آباد اراك 9/0 و ايستگاه كرهرود 1/1 درجه سانتي گراد مي باشد .

به طوركلي تابستانهاي نسبتاً ملايم و زمستانهايي سرد و از خصوصيات اقليمي شهرستان اراك است. وجود ارتفاعات در غرب و جنوب شهرستان و دشتهاي هموار در مركز و شمال، از عمده‌‌ترين خصوصيات توپوگرافي شهرستان اراك است از مهمترين كوههاي آن مي توان به سفيدخاني و هفتاد قله اشاره كرد.

وجود كارخانه ها و صنايع مختلف در محدودة شهرستان (عمدتاً شهر اراك) از سويي موجب مركزيت يافتن استان و از سويي ديگر باعث جذب فعاليتهاي صنعتي و خدماتي در اراك شده است.

استان مركزي از جمله استانهايي است كه كارخانه هاي صنعتي متعددي در آن متمركز شده اند اساس اقتصادي استان را به ترتيب اهميت، بخش هاي خدمات، صنعت و كشاورزي تشكيل مي دهند . به طور تقريبي در حدود 19 درصد مساحت استان، اراضي كشاورزي، 57 درصد اراضي مرتعي و %24 را اراضي غير مزروعي از قبيل درياچه ها، كويرها، جاده ها و شهرها تشكيل مي دهند. محصولات مهم كشاوزي استان شامل، گندم، جو، حبوبات، آفتابگردان، پنبه، چغندر قند، گوجه فرنگي و پياز است. توليد برخي از فرآورده هاي كشاورزي در شهرستانهاي مختلف اين استان بيش از ميزان مصرفي محلي است، در نتيجه به استانهاي مجاور صادر مي شود . از شهرستانهاي اراك، گندم، جو، انگور، سبزيجات و خشكبار، از شهرستان ساوه؛ انار و طالب و پسته، از شهرستان محلات؛ كاهو و گل، از شهرستان تفرش، بادام و گردو و از شهرستان خمين؛ پياز، لوبيا و گندم به ساير شهرها و استانها و همچنين به خارج از كشور صادرات مي شود . مهمترين كارخانه هاي صنعتي اراك عبارتند : ماشين سازي ، آلومينيوم سازي ، كابل سازي ، واگن سازي پارس، كمباين سازي ، لاستيك سازي ، قند و … از ديگر صنايع استان مي توان از كارخانه هپكو، كارخانه هاي سازندة پروفيل و لودرهاي آبياري آلومينيومي، كارخانة آونگان( سازندة پايه هاي فلزي انتقال نيرو)، كارخانه هاي ادوات كشاورزي، كارخانه‌هاي توليدي نورد آلومينيوم، رنگ روناس پالايشگاه، پتروشيمي، آذرآب و نيز ساير كارخانه هاي مستقر در شهرستان ساوه نيز نام برد.

 جاذبه هاي گردشگري:

همانطور كه قبلاً اشاره شد، اراك داراي اماكن مذهبي و فرهنگي با تفرجگاه و مكان هايي براي پر كردن اوقات فراغت است در ذيل به برخي مراكز ديدني اشاره مي شود .

آتشكده مزدقان – امامزاده ابراهيم – امامزاده حسن- امامزاده حوا خاتون- امامزاده حسين- امامزاده عبدالله – كودرز- امامزاده محمدبن موسي بن جعفر (ع)- امامزاده محمد عابد- امامزاده هفتادو دو تن – بناي تاريخي پيرمراد- بناي تاريخي حمام چهار فصل – بناي تاريخي كاروانسراي پارك طبيعت شهيد باهنر – پارك و شهرباني لاله- درياچه قاسم آباد- شكارگاه چرّا- شكارگاه هفتاد قله- شهر زير زميني زلف آباد - غار سفيدخاني غار وفس - مجموعه تاريخي بازار اراك – مدرسه سپهداري- مقبره آقا نورالدين و و غار قلعه جوق – غارهاي انجدان – غار آسيلي- غار طاقچه – غار گيوه كش – غار شغال دره و … .

 الف) جاذبه هاي تاريخي و مذهبي:

مجموعه تاريخي بازار اراك: بازار از بناهاي اوليه شهر اراك است كه در زمان فتحعلي شاه قاجار تاسيس گرديده است. در اين مجموعه كليه امكانات رفاهي از قبيل :مسجد، حمام، مدرسه و آب انبار احداث گرديده و از اين لحاظ از پيشرفته ترين اصول معماري و شهرسازي آن زمان بهره مند است.

بناي تاريخي مدرسه سپهداري: اين مدرسه از بناهاي اوليه شهر است كه در دوران فتحعلي شاه قاجارهمزمان با شهر سلطان آباد(اراك) بوسيله يوسف خان سپهدار ساخته شده است. سبك بنا تا حدودي از سبك مدارس دوره صفويه اقتباس شده، اما كاشيكاريها ويژگي دوره قاجاريه رادارد.

شهر زيرزميني ذلف آباد: در 22 كيلومتري شمال اراك از توابع فراهان آثاري ديده مي شود كه به آن شهر قديمي «ذلف آباد» مي گويند. خرابه هاي موجود مي رساند كه در گذشته اين شهر قديمي ،آباد و بزرگ بوده است.

بناي تاريخي حمام چهار فصل(موزه): اين بنا مربوط به دوران قاجاريه است و از آثار ارزشمند و بسيار زيباي منطقه محسوب مي شود. اين حمام داراي سه قسمت بوده، حمام مردانه، زنانه و حمام اقليت هاي مذهبي و مانند تمام حمام هاي قديمي كه از آب جاري استفاده مي كردند، چند متر از سطح خيابان گودتر است. رختكن حمام با كاشيهاي بسيار زيباي هفت رنگ تزيين شده و سقف حمام روي هشت ستون قرار دارد كه اين ستون ها داراي پيچيدگي هاي بسيار زيبا و كاشيهاي منقوش مي باشند. در حال حاضر اين حمام به عنوان موزه مورد بازديد علاقه مندان قرار مي گيرد.

بناي تاريخي پيرمرادآباد: اين بنا در روستاي مرادآباد و 14 كيلومتري شمال شرقي شهر اراك واقع مي باشد. معروف است كه شاپور ذوالاكتاف ساساني براي جنگ از اين ناحيه گذشته و از پير اينجا درباره پيروزي خود ميپرسد. پير جواب مثبت مي دهد، هنگام بازگشت شاپور ، پيرمرد مرده بود، شاپور دستور مي دهد براي او بقعه اي بسازند. اين بنا از بين رفته ليكن در دوره سلجوقي مجدداً بقعه اي بنا كرده اند.

روستاي انجدان:اين روستاي كهن در 37 كي لومتري شرق اراك واقع شده است. بقاع شاه غريب و شاه قلندر(كه از پيشوايان فرقه اسماعيليه بوده اند) و بقعه چهل دختران در اين روستا قرار دارند. تاريخ بنا ها مربوط به دوره صفويه است.

بناي تاريخي كاروانسرا: اين بنا مربوط به دوران صفويه است كه در فاصله 40 كيلومتري شرق اراك نزديك روستاي انجدان و«امان آباد» قرار دارد. اين كاروانسراي مربع شكل در مسير اصفهان به غرب ايران ساخته شده و داراي چهار « شتر خواب» به هم متصل و دروازه سنگي بسيار بزرگي بوده است.

مرقد امامزاده محمد عابد: اين امامزاده يكي از بناهاي مذهبي و مهم منطقه است كه در 12 كيلومتري شمال شهر اراك و در مجاورت روستاي مشهد ميقان واقع شده است.

امامزاده هفتاد و دو تن ساروق: در روستاي كهن ساروق فراهان واقع در شمال غربي اراك، بقاع متبركه هفتاد و دو تن واقع است كه ازجهت تاريخي و جايگاه مذهبي مورد توجه و احترام عميق مردم بويژه اهالي منطقه فراهان مي باشد.

امامزاده ابراهيم: اين امامزاده در روستاي مشهدالكوبه در 45 كيلومتري شمال شهر اراك واقع شده و از بناهاي دوره صفويه محسوب مي گردد. گنبد اصلي آن چند ضلعي و ضريح چوبي نفيسي دارد.

امامزاده حواخاتون:اين امامزاده در روستاي موت آباد ، 15 كيلومتري شمال شهر اراك قرار گرفته كه از سه بناي مجزا تشكيل شده است.در سنگ نبشته اين امامزاده سال 487 هجري قمري ذكر شده است.

ب)جاذبه هاي طبيعي:

اقليم، تفرجگاه: جريان سرشاخه هاي رود خانه قره چاي (روز خانه شراء و مهاجران) در غرب شهرستان اراك ، مناطق سرسبز حواشي اين رودخانه وهمچنين اقليم كوهستان و نقاط مرتفع جهت كوهنوردي، اين قسمت از شهرستان اراك را از ساير مناطق متمايز نموده است . هرچند استفاده كنندگان از اين عوامل طبيعي بيشتر اهالي منطقه هستند ولي گاهگاهي كساني كه روزي با نشاط  همراه با شنا و ماهيگيري را ترجيح مي دهند نيز از گوشه و كنار استان و يا خارج از استان به اين مناطق مي آيند.

چشمه ها:چشمه چپقلي: اين چشمه در دامنه شمالي ارتفاعات « باغ برآفتاب» در جنوب سه راهي اراك-ملاير- شازند قرار گرفته است.

غار ها: شهرستان اراك به خاطر گسترش سازنده هاي آهكي و دولوميتي ، محل تشكيل غارهاي بسياري بوده است كه در ذيل به غارهايي كه تا كنون كشف شده اند، اشاره مي شود.

-غار «قلعه جوق»: و مقبره اسرار آميز آن: اين غار در نزديكي روستاي چهرقان از توابع بخش وفس اراك، در كوهي به نام قوزي قشلاق( در زبان محلي يعني سايه رو) واقع شده است.

-غار سفيد خاني: اين غار در 18 كيلومتري جنوب شهر اراك در كوه سفيد خاني واقع است. وجه تسميه آن، برف فراوان اين كوه است كه در تابستان دربرخي از قسمتهاي سايه گير آن به چشم مي خورد.

غار هاي انجدان: انجدان در 40 كيلومتري جنوب شرق اراك و در دامنه كوه چشمه، بين خمين، اراك و محلات واقع شده كه به علت غار هاي معروف و آثار باستاني شهرت يافته است.

غار آسيلي: در مغرب انجدان قرار داشته، طول كلي غار 5/73 متر و عرض آن 8 متر مي باشد. درآن حوضچه هايي قرار دارد كه ديواره آن يكپارچه از مواد آهكي بلور هاي منشوري استالاكتيكي پوشيده شده است.

غار طاقارچه: طول آن 22 متر و عرض ميانه آن 5/7 متر و عرض انتها 11 متر مي باشد

غار گيوه كش: طول آن 9 متر و عرض آن 6 مترو ارتفاع آن 5/1 متر است.

غار شغال دره: با 11 متر طول، 2 متر عرض و 3/1 متر ارتفاع

درياچه يا كوير ميقان: در شمال شرقي اراك و در دشت فراهان قرار دارد ، مساحت آن بين 100 تا 110 كيلومترمتغير است و حدود 1655 متر از سطح دريا ارتفاع دارد.

وجه تسميه نام اراك:

در قرون اوليه اسلامي پس از تسلط بر حكومت ساسانيان تيسفون و ديگر بخشهايي از ايران كه اطراف پايتخت ساساني بودند يعني نواحي بين دو رود دجله و فرات را عراق نام نهادند و در قرن دوم اسلامي هم ناحيه بين همدان، ري و اصفهان و عراق عجم مي ناميدند بعد ازاحداث شهر نام آن ابتدا قلعه نظامي ،سلطان آباد و بعد شهرستان عراق كه در سال 1316 شمسي كه راه آهن سراسري شروع به كار نمود به اراك ( عراق معرب اراك است ) مبدل شد، اراك به معني سرزمين هموار است.